Osmanlı Ülkesinin İlk Cebir Kitabı: Hayreddin Halil b. İbrahim’in Müşkilkuşâ-yı Hussâb ve Mu‘zılnumâ-yı Küttab Adlı Eserinin İncelemesi
Hayreddin Halil b. İbrahim, XV. yüzyılda yaşamış ve eserlerini Farsça kaleme almış bir Osmanlı matematikçisidir. Bazı kaynaklar, onun Sultan II. Mehmed’in hocası olan Hoca Hayreddin ile aynı kişi olabileceğini öne sürse de, bu kesin olarak bilinmemektedir. En önemli eserleri Miftâh-i Künûz-i Erbâbi’l-kalem ve Misbâh-i Rumûz-i Ashâbi’r-rakam ile Sultan II. Bayezid’e ithaf ettiği ileri düzey bir cebir kitabı olan Müşkilküşâ-yı Hüssâb ve Muʿzılnumâ-yı Küttâb’tır.
Osmanlı muhasebecileri tarafından kullanılan temel bir aritmetik kitabı olan Miftâh-i Künûz, kesirler, bölünebilirlik kuralları, orantılı sayılar, çarpma, bölme, borç hesaplama ve kök alma gibi konuları ele almaktadır. Daha sonra öğrencisi Pîr Mahmud Sıdkî Edirnevî tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Altı bölümden oluşan bir cebir kitabı olan Müşkilküşâ-yı Hussâb, ise tanımlar, yöntemler ve ileri düzey problem çözme tekniklerini içermektedir. İkinci dereceden, üçüncü dereceden ve daha yüksek dereceden denklemleri ele alarak klasik cebir kitaplarında yaygın olmayan bazı yöntemler sunmaktadır. Ayasofya Koleksiyonu'ndaki el yazması, eserin saray mensupları için kopyalanmış olabileceğini göstermektedir.
Bu çalışma, Müşkilküşâ-yı Hussâb’ın giriş bölümünü ve birinci faslını, Ayasofya ve Şehid Ali Paşa koleksiyonlarındaki yazmaları inceleyerek analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma, eserin matematiksel içeriğini, yöntemlerini ve öğretim yaklaşımını ortaya koyarak Osmanlı’da yazılmış bilinen en eski cebir kitabı olarak önemini vurgulamaktadır. Çalışma, eserde sunulan problem çözme tekniklerini inceleyerek Osmanlı muhasebecileri ve kâtipleri için gerekli olan ileri düzey matematik eğitimi hakkında fikir vermeyi hedeflemektedir.
Zehra BİLGİN
